De Nederlandse gastouderopvang staat voor een aanzienlijke uitdaging. Uit diverse bronnen blijkt dat het aantal actieve gastouders de afgelopen jaren drastisch is afgenomen, wat leidt tot een tekort aan opvangplekken voor vraagouders. Deze ontwikkeling heeft verstrekkende gevolgen voor de arbeidsmarkt en de toegankelijkheid van kinderopvang, met name voor ouders met onregelmatige werktijden. Onderzoek naar de oorzaken en gevolgen van deze daling biedt inzicht in de problematiek en de noodzaak voor verandering binnen de sector.
De Omvang van de Daling
De cijfers liegen er niet om: het aantal gastouders in Nederland is in een korte tijd sterk teruggelopen. Ter vergelijking: in 2020 waren er nog 25.237 gastouders actief, terwijl dit aantal in januari 2025 is gedaald naar 15.044. Dit vertegenwoordigt een daling van ruim 40% in slechts vijf jaar. Ook andere rapportages bevestigen deze trend. Uit gegevens van het Landelijk Register Kinderopvang (LRK) blijkt dat in de periode van maart 2018 tot maart 2023 al 12.582 gastouders stopten, een terugloop van 41%.
De daling zet door in 2024. In oktober van dat jaar stonden er nog 17.252 gastouders geregistreerd, een afname van 1725 ten opzichte van oktober 2022. Begin oktober 2024 waren er nog 15.533 gastouderlocaties over, een afname van 718 locaties ten opzichte van het voorgaande kwartaal. Sinds 2019 is het aantal gastouderlocaties met ruim 12.000 afgenomen. Naast gastouders nemen ook de gastouderbureaus in aantal af; in januari 2024 waren er 449 geregistreerde bureaus.
Deze daling betekent een verlies van vraag naar opvang, maar de cijfers laten ook zien dat het totale aantal kinderen dat gebruikmaakt van gastouderopvang met kinderopvangtoeslag in Q3 2024 gemiddeld 76.000 bedroeg. Dit is een daling van 7.000 kinderen (-8,2%) ten opzichte van het voorgaande jaar en 5.000 minder (-5,7%) dan in het vorige kwartaal.
Oorzaken van het Vertrek
De redenen waarom gastouders stoppen zijn divers, maar financiële prikkels en regelgeving spelen een centrale rol. Uit onderzoek blijkt dat het verdienmodel van gastouders en gastouderbureaus onder druk staat. De daadwerkelijke kostprijs ligt ver boven het kinderopvangtoeslag (KOT) tarief, waardoor gastouders te weinig inkomen overhouden. Hoewel gastouders hun uurprijs zelf mogen vaststellen, houden velen deze laag uit angst om klanten te verliezen. Onderzoek van Brancheorganisatie Kinderopvang (BK) wijst uit dat de uurprijs minimaal 9,62 euro zou moeten liggen om kostendekkend te zijn.
Een andere belangrijke factor is de toenemende regelgeving. Gastouders moeten voldoen aan steeds meer regels, wat extra inspanning en geld kost. Tegelijkertijd blijft de onkostenvergoeding die de overheid beschikbaar stelt gelijk. De combinatie van "meer regels, maar niet meer geld" maakt het werk zwaarder en minder aantrekkelijk. Verschillende gastouders hebben aangegeven dat ze zouden stoppen als er nog meer regels bijkomen.
Daarnaast speelt vergrijzing een rol. Uit Kohnstamm onderzoek (2022) blijkt dat de gemiddelde leeftijd van een gastouder 50 jaar is, met meer dan 50% van de gastouders in de leeftijdscategorie van 50 tot 70 jaar. Dit duidt op een natuurlijke uitstroom die mogelijk niet wordt gecompenseerd door nieuwe instroom.
Gevolgen voor Ouders en Arbeidsmarkt
De gevolgen van de daling zijn groot, met name voor specifieke groepen ouders. Gastouders zijn vaak de enige oplossing voor ouders met onregelmatige werktijden, zoals werknemers in de zorg of bij de politie. Ruim een derde van de mensen die gebruikmaakt van gastouderopvang werkt in wissel- of ploegendiensten. Door de terugloop in het aanbod komt deze groep ouders in de knel.
Voor de arbeidsmarkt heeft de daling verstrekkende gevolgen. Sinds 2019 is er een verlies van ruim 50.000 kindplaatsen. Dit tekort aan opvang kan ertoe leiden dat werknemers in sectoren met personeelstekorten, zoals de zorg en politie, een andere baan zoeken met regelmatige tijden, zodat ze hun kinderen naar de opvang kunnen brengen. Dit verergert de personeelstekorten in die sectoren nog verder.
Ouders ervaren dagelijks de gevolgen. Zij moeten vaak "puzzelen" om opvang te regelen, wat leidt tot stress en problemen op het werk. Een alleenstaande moeder en operatieassistent vertelde dat ze afhankelijk is van een gastouder, maar dat de werkdag begint voordat de voorschoolse opvang open is. Dit leidt tot vertraging op het werk en overleg met leidinggevenden.
Verschillen in Type Gastouders
Binnen de gastouderopvang is er een onderscheid in waar de opvang plaatsvindt. Uit cijfers van januari 2024 blijkt dat van de 16.727 geregistreerde gastouders, 4.558 werkzaam zijn vanuit huis van de ouders (de nanny). De overige 12.169 gastouders zijn werkzaam vanuit hun eigen woning. Hoewel beide groepen belangrijk zijn, vult de gastouderopvang vanuit de eigen woning het grootste deel van de markt.
Toekomstperspectief en Monitoring
Ondanks de zorgwekkende cijfers is er aandacht voor het probleem. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft onderzoeksbureau Significant Public opdracht gegeven om te onderzoeken waarom steeds minder gastouders actief zijn en wat de gevolgen zijn. Dit onderzoek is uitgevoerd van juli 2024 tot en met maart 2025 en omvatte vragenlijsten en interviews met gestopte gastouders, actieve gastouders, gastouderbureaus en vraagouders. Doel is om inzicht te krijgen in de problematiek en te zoeken naar oplossingen om gastouderschap aantrekkelijker te maken.
Ook zijn er plannen voor een nieuwe manier van monitoring vanaf 2025. In plaats van gegevens die ouders doorgeven, worden tarieven voortaan verzameld via gastouderbureaus en kinderopvangorganisaties. Dit moet leiden tot betrouwbardere data.
De sectororganisaties benadrukken het belang van de gastouderopvang. Gastouders versterken de fijnmazigheid van de sector en zijn vaak onmisbaar voor vraagouders, vooral in niet-stedelijke gebieden. Hoewel de totale kinderopvangsector groeit (met name bij kinderdagverblijven en buitenschoolse opvang), is het van belang om de positie van de gastouderopvang te versterken om de toegankelijkheid voor alle ouders te waarborgen.
Conclusie
De daling van het aantal gastouders is een complex probleem met diepe wortels in financiële druk, regelgeving en demografische verschuivingen. De gevolgen reiken ver, van individuele ouders die dagelijks worstelen met het regelen van opvang tot sectoren die kampen met een groeiend personeelstekort. Het onderzoek van Significant Public en de voorgenomen aanpassingen in de monitoring bieden hoop op inzicht en oplossingen. Om de cruciale rol van gastouders in het Nederlandse kindopvanglandschap te behouden, is het essentieel dat er structurele maatregelen worden genomen die zowel de financiële positie als de werkdruk van gastouders verbeteren.