In de kinderopvangsector in Nederland is de rol van de gastouder van groot belang voor de opvang van kinderen, vaak in een huiselijke setting. De vraag naar flexibele en kleinschalige opvang is groot, en veel potentiële gastouders vragen zich af hoe zij precies in de wet- en regelgeving passen. De juridische status van een gastouder is complex en kent verschillende vormen, elk met specifieke rechten, plichten en fiscale gevolgen. Het is essentieel om deze onderscheiden te begrijpen voordat men start met het bieden van kinderopvang. De beschikbare informatie onderscheidt drie hoofdvormen: werken in loondienst, werken als zelfstandig ondernemer (zzp’er), en de regeling 'Dienstverlening aan huis'. Deze artikelreeks gaat dieper in op de kenmerken van elke status, de verantwoordelijkheden die hieruit voortvloeien en de praktische implicaties voor de gastouder.
De Juridische Status van een Gastouder
De fundamentele vraag of een gastouder in loondienst is of als zelfstandige werkt, hangt af van de specifieke overeenkomst en werkwijze. Over het algemeen wordt gesteld dat de meeste gastouders in Nederland werken als zelfstandige ondernemers. Dit betekent dat er geen sprake is van een dienstverband met een gastouderbureau of de ouders. Het gastouderbureau fungeert als bemiddelaar tussen de gastouder en de vraagouders, maar treedt niet op als werkgever.
De status van zelfstandig ondernemer brengt een hoge mate van vrijheid en flexibiliteit met zich mee. Gastouders bepalen hun eigen tarieven, werktijden en regelen hun eigen werkzaamheden. Tegelijkertijd rust er een grote verantwoordelijkheid op de schouders van de gastouder. Men is zelf verantwoordelijk voor het aantrekken van klanten, het bijhouden van de administratie, het afdragen van belastingen en het regelen van verzekeringen. Hoewel inschrijving bij de Kamer van Koophandel (KvK) vaak voorkomt en fiscale voordelen kan bieden, is dit niet altijd verplicht om als zelfstandige te worden aangemerkt. De belastingdienst onderscheidt drie mogelijkheden voor de inkomstenbelasting: loon (indien in loondienst), winst uit onderneming (indien ondernemer), en resultaat uit overig werk (indien niet in loondienst en geen ondernemer).
Zelfstandig Ondernemerschap
Wanneer een gastouder werkt als zelfstandig ondernemer, is er sprake van een eigen onderneming. Deze status wordt vaak aangeduid als zzp’er (zelfstandige zonder personeel). De gastouder is dan zelf verantwoordelijk voor alle aspecten van de bedrijfsvoering. Dit omvat het voeren van kennismakingsgesprekken met ouders, het opstellen van een pedagogisch werkplan, het vaststellen van huisregels en het regelen van de benodigde verzekeringen, zoals een aansprakelijkheidsverzekering en een arbeidsongeschiktheidsverzekering. Ook de opbouw van een pensioen en eventuele aansluiting bij een broodfonds behoren tot de eigen verantwoordelijkheid. De gastouder is zelf aansprakelijk voor handelen en de opvang van kinderen.
Een belangrijk aspect van het ondernemerschap is het zelfstandig bepalen van het uurtarief. Hoewel gastouderbureaus vaak een adviestarief geven, ligt de eindbeslissing bij de gastouder. Voor de fiscale afdrachten dient de gastouder rekening te houden met het apart houden van ongeveer een derde van het inkomen voor de belastingdienst. De inkomsten worden opgegeven als winst uit onderneming. De mate van ondernemerschap kan verschillen; sommige gastouders hebben een KvK-inschrijving, terwijl anderen dit niet hebben, maar desondanks als zelfstandige worden beschouwd vanwege de aard van hun werkzaamheden en verantwoordelijkheden.
Werken in Loondienst
Hoewel de zelfstandige status het meest voorkomt, is het ook mogelijk om als gastouder in loondienst te werken. Dit kan bijvoorbeeld bij een kinderopvangorganisatie die een eigen gastouderbureau exploiteert. In dat geval treedt de organisatie op als werkgever en valt de gastouder onder de CAO Kinderopvang. De gastouder moet dan voldoen aan de kwalificatie-eisen die in de CAO staan vermeld, bijvoorbeeld in bijlage 13, artikel 5. Dit biedt de gastouder meer zekerheid, zoals een vangnet bij ziekte of werkloosheid, doorbetaling bij vakantie en het opbouwen van pensioen.
Een specifieke vorm van loondienst die wordt genoemd, is het werken als nanny met een arbeidsovereenkomst bij een organisatie zoals Kroostopvang. Hierbij treedt de nanny in dienst bij de organisatie, die vervolgens de nanny uitleent aan de ouders. De ouders fungeren als direct leidinggevenden, maar de juridisch werkgever is de organisatie. Dit model biedt zekerheid en is aantrekkelijk voor pedagogisch medewerkers of zorgmedewerkers die de overstap naar de kinderopvang willen maken. In loondienst ontvangt de gastouder een bruto salaris, waarover de werkgever loonheffing inhoudt.
Dienstverlening aan Huis
Naast volledig zelfstandig werken en werken in loondienst bestaat er een tussenvorm: 'Dienstverlening aan huis'. Deze regeling is een specifieke constructie waarbij de gastouder niet in loondienst is bij de vraagouder, maar ook niet volledig als ondernemer wordt gezien. De belastingdienst kent hiervoor de inkomstenbron 'resultaat uit overig werk'. De vraagouder is hierbij de opdrachtgever en heeft specifieke verplichtingen. Zo moet de vraagouder het wettelijk minimumloon betalen, 8% vakantietoeslag verstrekken, doorbetalen bij vakantie (4 weken per jaar) en bij ziekte (70% van het loon gedurende 6 weken). Een beperking van deze regeling is dat de gastouder maximaal 3 dagen per week bij hetzelfde gezin mag werken. Het gemiddelde uurtarief voor 2026 wordt geschat tussen de €17 en €25 per uur per gezin. Voor de gastouder betekent dit dat het inkomen bruto wordt uitbetaald en er zelf belasting over afgedragen moet worden.
Verantwoordelijkheden en Verplichtingen per Status
De verantwoordelijkheden verschillen aanzienlijk per werkvorm. De zelfstandige gastouder draagt alle risico's en verantwoordelijkheden voor de eigen bedrijfsvoering. Dit omvat het vinden van gastkinderen, het bijhouden van de administratie (inclusief ongevallenregistratie, de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, en toestemmingsformulieren), en het regelen van verzekeringen. Ook het up-to-date houden van de risico-inventarisatie is een eigen taak. Gastouderbureaus kunnen hierbij ondersteunen, maar de eindverantwoordelijkheid blijft bij de gastouder.
Bij werken in loondienst liggen veel van deze taken bij de werkgever. De gastouder hoeft zich niet bezig te houden met het werven van klanten of de volledige administratieve rompslomp, maar dient zich wel te houden aan de regels en procedures van de werkgever en de CAO. De kwaliteitseisen voor diploma's en certificaten (zoals een EHBO-certificaat en een Verklaring Omtrent het Gedrag) zijn voor alle vormen van gastouderopvang van toepassing, evenals de inschrijving in het personenregister kinderopvang.
Fiscale Gevolgen en Administratie
De fiscale behandeling is een cruciaal verschil tussen de statussen. Gastouders die als ondernemer worden aangemerkt, doen aangifte inkomstenbelasting als winst uit onderneming. Zij kunnen mogelijk gebruikmaken van ondernemersaftrek en andere fiscale voordelen, zoals de investeringsaftrek. Het is belangrijk om de kosten die gemaakt worden voor de opvang (zoals materialen, verzekeringen, en eventuele huur van een ruimte) correct op te geven. Wanneer de werkzaamheden in de eigen woning worden verricht, kan het hulpmiddel 'Werkruimte in de woning' worden gebruikt.
Voor gastouders die vallen onder 'Dienstverlening aan huis' of resultaat uit overig werk, geldt dat de inkomsten vaak al zijn ingevuld in de aangifte inkomstenbelasting onder het tabblad 'Inkomsten', in de rubriek 'Loon' of 'Inkomsten uit overig werk'. De gastouder dient zelf de gemaakte kosten op te geven onder het kopje 'Kosten'. Bij werken in loondienst ontvangt de gastouder een loonstrook en wordt de loonheffing door de werkgever afgedragen.
Conclusie
De status van een gastouder in Nederland is niet eenduidig en hangt af van de gekozen werkvorm. De meest voorkomende en vaak meest flexibele vorm is het werken als zelfstandig ondernemer (zzp’er), waarbij de gastouder volledige vrijheid en eigen verantwoordelijkheid heeft, maar ook zelf zorgt voor inkomenszekerheid, verzekeringen en belastingafdracht. Alternatieven zijn werken in loondienst, bijvoorbeeld via een kinderopvangorganisatie of als nanny met een arbeidsovereenkomst, wat meer zekerheid biedt maar minder flexibiliteit. De regeling 'Dienstverlening aan huis' biedt een tussenvorm met specifieke verplichtingen voor de vraagouder, zoals het betalen van minimumloon en doorbetaling bij ziekte. Ongeacht de gekozen status is het essentieel om te voldoen aan de wettelijke kwaliteitseisen, waaronder diploma's, EHBO-certificering, VOG en inschrijving in het personenregister kinderopvang. Een grondige kennis van de eigen juridische en fiscale positie is cruciaal voor een succesvolle en duurzame carrière als gastouder.