De Krimpende Kinderopvang: De Kwetsbaarheid van Gastouderopvang in Nederland

De gastouderopvang vormt een essentiële pijler binnen het Nederlandse kinderopvanglandschap, gekenmerkt door kleinschaligheid en flexibiliteit. Echter, de afgelopen jaren kenmerken zich door een zorgwekkende en aanhoudende daling van het aantal actieve gastouders en kindplaatsen. Deze ontwikkeling treft een specifieke groep ouders, zoals die met onregelmatige werktijden, en heeft verstrekkende gevolgen voor de arbeidsmarkt en de toegankelijkheid van opvang, met name in niet-stedelijke gebieden. Onderzoek naar de aard en omvang van deze krimp, evenals de onderliggende oorzaken, is cruciaal voor het inzichtelijk maken van de uitdagingen waar de sector mee kampt.

De Omvang van de Krimp

De daling van het aantal gastouders is een structurele trend die reeds enkele jaren gaande is. Uit cijfers van het Landelijk Register Kinderopvang blijkt dat het aantal gastouders in Nederland significant is afgenomen. Waar in 2016 nog sprake was van meer dan 33.000 gastouders, daalde dit aantal naar ongeveer 20.000 in 2022, en verder naar circa 16.500 in latere metingen. Dit betekent een halvering ten opzichte van de piek en een terugloop van 41% in de periode maart 2018 tot maart 2023, waarbij 12.582 gastouders stopten met hun werkzaamheden.

Deze daling in het aantal gastouders resulteert direct in een afname van het aantal beschikbare kindplaatsen. In 2023 waren er volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) nog minder dan 20.000 gastouders actief, een scherpe daling ten opzichte van meer dan 33.000 in 2017. Het aantal kindplaatsen in de gastouderopvang nam in de afgelopen jaren drastisch af; in 2019 maakten nog gemiddeld 111.000 kinderen gebruik van deze vorm van opvang, terwijl dit er in 2021 nog 92.000 waren en in 2023 volgens de laatste kwartaalcijfers nog ongeveer 89.000. De Sectorrapportage Kinderopvang jaarcijfers 2024 voorspelt dat deze ontwikkeling zich ook in 2025 doorzet, met een verder afgenomen aantal kindplaatsen. Zo werden er in juli 2025 nog 85.236 kindplaatsen geteld, bijna 25.000 minder dan drie jaar eerder. De daling is zichtbaar in zowel het aantal gastouders als het aantal gastouderlocaties.

Demografische Kenmerken en Profiel

Om de ontwikkelingen beter te begrijpen, is er onderzoek gedaan naar de achtergrond, leeftijd, opleiding en ervaring van gastouders. Het Kohnstamm Instituut voerde in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een inventarisatiestudie uit in 2022, waaraan ruim 450 gastouders deelnamen. Hieruit kwam naar voren dat de gemiddelde leeftijd van een gastouder 50 jaar is. Opvallend is dat meer dan 50% van de gastouders valt in de leeftijdscategorie van 50 tot 70 jaar. Dit wijst op een aanzienlijke vergrijzing binnen de beroepsgroep.

Gastouders verzorgen kleinschalige kinderopvang, hetzij in hun eigen woning, hetzij bij de ouders thuis. Zij dienen altijd aangesloten te zijn bij een gastouderbureau. Naast demografische gegevens is er ook gekeken naar de professionele context. Hoewel een deel van de gastouders bestaat uit grootouders die opvang bieden, is er geen specifieke verdeling bekendgemaakt over het exacte aandeel van opa’s en oma’s binnen de totale populatie. Wel is duidelijk dat de kennis en ervaring die gastouders opbouwen, grotendeels verloren gaat voor de sector wanneer zij stoppen, omdat slechts een klein deel doorstroomt naar werk in de reguliere kinderopvang.

Oorzaken van de Terugloop

De afname van het aantal gastouders is geen nieuw fenomeen en kent meerdere oorzaken. Uit diverse rapporten en analyses blijkt dat een stapeling van factoren ervoor zorgt dat gastouders hun werkzaamheden beëindigen.

Regelgeving en Administratieve Lastendruk

Een belangrijke factor die wordt genoemd, is de toename van wet- en regelgeving. Gastouders worden geconfronteerd met strengere eisen, onder andere aan speeltoestellen, administratie en belastingregels. Deze toenemende administratieve lastendruk en complexiteit van regelgeving worden als een zware last ervaren. Hoewel kwaliteitsverbetering nastrevenswaardig is, lijkt de stapeling van regels voor veel zelfstandige gastouders een drempel op te werpen om hun werkzaamheden voort te zetten. Er zijn signalen dat gastouders kritisch staan tegenover nieuwe kwaliteitseisen en aangeven dat nog meer regelgeving een reden kan zijn om te stoppen.

Financiële Onzekerheid en Verdienmodel

Een cruciale oorzaak van de uitstroom is de financiële situatie. Het verdienmodel van gastouders en gastouderbureaus staat onder druk. De daadwerkelijke kostprijs ligt ver boven het tarief dat gerekend kan worden met kinderopvangtoeslag (het KOT-tarief), waardoor gastouders te weinig inkomen overhouden. Uit berekeningen blijkt dat een gastouder bruto ongeveer € 6,- per kind per uur verdient. Indien een gastouder, rekening houdend met de maximumruimte (maximaal vijf kinderen per dag, inclusief eigen kinderen), drie extra kinderen opvangt, verdient de gastouder circa € 18,- bruto per uur. Van dit bedrag moeten echter diverse kosten worden betaald, zoals: * Pensioenbijdrage. * Arbeidsongeschiktheidsverzekering. * Kosten voor schoonmaak en andere niet-gefactureerde uren.

De combinatie van een laag uurtarief en hoge vaste lasten zorgt ervoor dat de financiële prikkel om als gastouder actief te blijven afneemt. Hoewel er onderzoek is verricht naar de kostprijs (zoals het ‘kostprijsonderzoek gastouderopvang’ door AYIT Consultancy), blijft de spanning tussen kosten en opbrengsten een structureel probleem.

Arbeidsmarktonwikkelingen en Doorstroom

De krimp van de gastouderopvang heeft directe gevolgen voor de arbeidsmarkt. Ouders met onregelmatige werktijden, zoals werknemers in de zorg, politie of medewerkers in ploegendiensten, zijn vaak afhankelijk van de flexibiliteit die gastouderopvang biedt. Ruim een derde van de gebruikers van gastouderopvang werkt in wissel- of ploegendiensten. De afname van het aantal gastouders betekent voor deze groep ouders dat het steeds moeilijker wordt om passende opvang te vinden. De daling van het aantal kindplaatsen (een verlies van ruim 50.000 plekken sinds 2019) beperkt de toegankelijkheid van kinderopvang, met name voor die gezinnen die niet zijn aangewezen op reguliere kantooruren.

Gevolgen voor het Opvangstelsel

De specifieke rol van gastouderopvang onderscheidt zich van grootschalige kinderdagverblijven. De kenmerken kleinschaligheid, vaste gezichten, een huiselijke setting en flexibiliteit maken deze vorm van opvang uniek. De krimp raakt dan ook de fijnmazigheid van het totale opvangstelsel.

Regionale Verschillen en Toegankelijkheid

Gastouders zijn oververtegenwoordigd in niet-stedelijke gebieden. In deze regio’s voorzien zij in een behoefte die door grotere opvanglocaties minder goed kan worden ingevuld. De afname van het aantal gastouders treft deze gebieden vaak harder dan stedelijke centra, waar het aanbod van kinderdagopvang en buitenschoolse opvang groter en diverser is. De daling van het aantal locaties zorgt ervoor dat de keuzevrijheid voor ouders afneemt en de drempel om passende opvang te vinden toeneemt, vooral voor ouders die bewust kiezen voor een kleinschalige opvangvorm.

Impact op Ouders en Kinderen

Voor ouders die afhankelijk zijn van gastouderopvang, leidt de krimp tot praktische problemen. Uit berichten van gebruikers blijkt dat het dagelijks "puzzelen" is om opvang te regelen wanneer de beschikbaarheid afneemt. Dit kan leiden tot werknemers die te laat komen op hun werk of die hun werkuren moeten aanpassen, wat weer gevolgen heeft voor hun inkomsten en carrière. De flexibiliteit die gastouderopvang van oudsher bood, komt onder druk te staan.

Daarnaast is er een risico voor de kwaliteit op langere termijn. Doordat de kennis en ervaring van stoppende gastouders grotendeels verloren gaat en er weinig doorstroom is naar de reguliere sector, verdwijnt er een schat aan praktijkervaring uit de branche. Dit maakt het lastiger om de kwaliteit van kleinschalige opvang op peil te houden, zeker nu de overgebleven groep gastouders gemiddeld ouder wordt.

Conclusie

De ontwikkelingen binnen de gastouderopvang wijzen op een structurele en zorgwekkende krimp. Het aantal actieve gastouders is de afgelopen jaren gehalveerd, en het aantal beschikbare kindplaatsen loopt eveneens sterk terug. Deze trend zet zich naar verwachting voort in 2025. De oorzaken zijn divers en stapelen zich op: toenemende regelgeving, een financieel onhoudbaar verdienmodel en demografische vergrijzing spelen een centrale rol.

De gevolgen zijn voelbaar voor specifieke groepen ouders, zoals die met onregelmatige werktijden, en voor de regionale toegankelijkheid van kinderopvang. De kleinschaligheid en flexibiliteit die gastouderopvang typeert, verdwijnt hierdoor uit steeds meer gemeenten. Het is van belang dat deze ontwikkeling wordt gemonitord en dat er aandacht is voor de specifieke behoeften van zowel de gastouders als de ouders die afhankelijk zijn van deze vorm van opvang. De continuïteit en kwaliteit van de kinderopvang in Nederland staan op het spel, met name voor gezinnen die niet zijn gebaat bij de grootschalige opvangsector.