Noodopvang in de context van gastouderopvang is een specifieke vorm van kinderopvang die extra aandacht vereist, vooral in uitzonderlijke situaties zoals tijdens de Coronacrisis. De beschikbare informatie benadrukt dat, ongeacht de omstandigheden, de kwaliteit van de opvang gewaarborgd moet blijven. De focus ligt op het waarborgen van de emotionele veiligheid, fysieke veiligheid en gezondheid van het kind. Hierbij staat het belang van het kind altijd voorop. Gastouders en gastouderbureaus spelen een cruciale rol in het organiseren van deze opvang, waarbij regelgeving en richtlijnen vanuit de overheid en toezichthouders zoals de GGD leidend zijn.
De wetgeving rondom gastouderopvang, inclusief de bepalingen die ingaan per 1 juli 2026, versterkt de kwaliteit en de pedagogische doelen. Deze ontwikkelingen zijn van belang voor zowel de structurele opvang als de incidentele noodopvang. In dit artikel worden de aspecten van noodopvang door gastouders uiteengezet, inclusief de organisatie, de rol van het gastouderbureau, de eisen aan de locatie en de geldende veiligheidsmaatregelen.
Organisatie en regelgeving van gastouderopvang
Gastouderopvang is een kleinschalige vorm van opvang in een huiselijke sfeer, bestemd voor kinderen in de leeftijd van nul tot 12 jaar. Deze opvangvorm onderscheidt zich doordat kinderen meestal worden opgevangen bij de gastouder thuis of, in het geval van een nanny, bij de ouders thuis. De groepsgrootte is beperkt; gastouders mogen maximaal zes kinderen opvangen, met specifieke limieten voor de leeftijdsgroepen: maximaal vijf kinderen onder de vier jaar, vier onder de twee jaar en twee onder de één jaar. Hierbij tellen ook vriendjes of vriendinnetjes van de eigen kinderen tot en met twaalf jaar mee in het aantal.
De kwaliteit van de gastouderopvang is wettelijk verankerd. De Eerste Kamer heeft ingestemd met een wetsvoorstel dat de kwaliteit bevestigt en versterkt als volwaardige vorm van kinderopvang. Deze wetgeving, die ingaat per 1 juli 2026, legt de nadruk op pedagogische basisdoelen die ook gelden voor kinderdagopvang en buitenschoolse opvang in kindercentra. Gastouderbureaus zijn verplicht deze doelen op te nemen in hun pedagogisch beleidsplan en uit te leggen hoe zij gastouders ondersteunen bij de begeleiding en ontwikkeling van kinderen.
Een andere belangrijke verandering in de wetgeving is de beperking van het aantal gastouderbureaus waaraan een gastouder zich kan aansluiten. Gastouders mogen zich maximaal bij twee gastouderbureaus aansluiten, om een duidelijke verdeling van taken te waarborgen en onduidelijkheid over begeleiding te voorkomen. Tijdens een overstap naar een ander bureau mag een gastouder tijdelijk bij drie bureaus zijn aangesloten. Voor bestaande contracten op 1 juli 2026 geldt een overgangsregeling waarbij contracten kunnen worden uitgediend, zelfs als de gastouder bij meer dan twee bureaus is aangesloten.
De rol van het gastouderbureau
Het gastouderbureau fungeert als bemiddelaar en begeleider en heeft een onmisbare taak in de kwaliteitsborging. Het bureau is verplicht om jaarlijks coaching van drie uur per gastouder aan te bieden, verzorgd door een pedagogisch beleidsmedewerker. Deze coaching richt zich op het bieden van verantwoorde kinderopvang.
In tijden van noodopvang, zoals tijdens de Coronacrisis, blijft het bemiddelende gastouderbureau zijn taken vervullen. Wanneer een gastouder door ziekte of andere omstandigheden de opvang niet kan uitvoeren, kan vervanging worden geregeld. Deze vervangende gastouder moet bij voorkeur worden bemiddeld en begeleid door hetzelfde gastouderbureau. Het gastouderbureau moet op de hoogte zijn van de vervanging. De verplichte gezamenlijke risico-inventarisatie, een onderdeel van de kwaliteitsborging, kan in uitzonderlijke situaties op een alternatieve manier worden opgesteld.
Noodopvang: Specifieke maatregelen en veiligheid
Noodopvang is opvang die plaatsvindt wanneer de reguliere opvang niet door kan gaan, bijvoorbeeld door ziekte van de gastouder of een crisissituatie. De organisatie van noodopvang vereist strikte naleving van veiligheids- en gezondheidsmaatregelen.
Toezicht door de GGD
Tijdens de Coronacrisis hanteerde de GGD een specifieke werkwijze voor toezicht op noodopvang, aangeduid als ‘vinger aan de pols’. Hierbij belt de toezichthouder actief naar de noodvoorziening om de houder te bevragen over de wijze waarop de noodopvang is georganiseerd. De toezichthouder beoordeelt of in de gegeven omstandigheden sprake is van verantwoorde kinderopvang, waarbij het belang van het kind altijd vooropstaat. De emotionele veiligheid, fysieke veiligheid en gezondheid van de opgevangen kinderen moeten voldoende gewaarborgd zijn. Het is belangrijk op te merken dat de toezichthouder geen rapport opmaakt van deze ‘vinger aan de pols’-bevindingen, wat betekent dat de evaluatie minder formeel is dan bij reguliere inspecties.
Groepsgrootte en locatie
De eisen met betrekking tot de groepsgrootte in de noodopvang zijn grotendeels gelijk aan die van de reguliere opvang, zoals vastgelegd in de Wet Kinderopvang. Echter, het is cruciaal om de groepen zo klein mogelijk te houden om besmettingsrisico’s te minimaliseren en voldoende aandacht te kunnen garanderen. In de context van de Coronacrisis gold dat er niet meer kinderen aanwezig mochten zijn dan het aantal in het Landelijk Register Kinderopvang (LRK) geregistreerde kindplaatsen.
De opvanglocatie voor noodopvang wordt zoveel mogelijk op de gebruikelijke locatie uitgevoerd. In overleg met de gemeente kan de opvang echter ook plaatsvinden op een locatie die niet in het contract met de ouders is vermeld of bij een andere kinderopvangorganisatie. Het is essentieel dat ouders hierover worden geïnformeerd. Ook bij een wisseling van locatie moeten de eisen voor binnen- en buitenspeelruimte (aantal vierkante meters) ongewijzigd worden nageleefd.
Hygiëne en gezondheid
Gezondheidsmaatregelen zijn van het grootste belang. De regel dat bij lichte ziekteverschijnselen iedereen thuisblijft, geldt zowel voor kinderen als volwassenen in de opvangomgeving. Een specifieke maatregel die van toepassing was, is dat wanneer één van de gezinsleden koorts of benauwdheidsklachten heeft, het hele gezin thuisblijft.
Voor de opvang van zieke kinderen hanteert de gastouder een zorgvuldige afweging. Samen met de ouders wordt bekeken wat het beste is, afhankelijk van het aantal kinderen dat op dat moment gebruikmaakt van de opvang en de eventuele risico’s van besmetting. De gastouder neemt uiteindelijk de eindbeslissing over het wel of niet opvangen van een zieke kind.
24-uurs noodopvang
Noodopvang kan 24 uur per dag plaatsvinden, zowel bij een kindercentrum als bij een gastouder. Deze vorm van opvang vraagt extra aandacht voor de (emotionele) veiligheid en gezondheid van de kinderen. Specifieke aandachtspunten hierbij zijn het vier-ogenprincipe en veilig slapen.
Praktische uitvoering en veiligheidsmaatregelen
Naast de wettelijke kaders en organisatorische aspecten, zijn er praktische maatregelen die gastouders moeten nemen om een veilige omgeving te garanderen.
Achterwachtregeling
Een essentiële veiligheidsmaatregel is de aanwezigheid van een achterwacht. Gastouders zijn verplicht een achterwacht te hebben. Dit is een volwassene die in geval van nood binnen 15 minuten aanwezig kan zijn. De achterwacht is telefonisch bereikbaar tijdens de opvangtijden. Wanneer de gastouder met de kinderen buitenshuis is, wordt een mobiele telefoon meegenomen om direct contact met de achterwacht te kunnen opnemen.
Deze regeling is niet alleen van toepassing in noodopvangsituaties, maar is een standaardvereiste. In de context van de Coronacrisis gold deze regeling bijvoorbeeld specifiek op momenten dat er meer dan drie kinderen gelijktijdig werden opgevangen. De achterwacht is vaak een familielid, zoals opa of oma van de gastkinderen.
Risico-inventarisatie
De verplichte gezamenlijke risico-inventarisatie (RIE) is een instrument om risico’s in kaart te brengen. In uitzonderlijke situaties, zoals tijdens de Coronacrisis, kan deze inventarisatie op een alternatieve manier worden opgesteld. Het is echter belangrijk dat de gastouder en het gastouderbureau hierover overleggen en dat de risico’s voor de kinderen in kaart worden gebracht.
Vervanging en continuïteit
Bij ziekte van de gastouder is het belangrijk dat de opvang door kan gaan. Er zijn collega-gastouders die bereid zijn de kinderen op te vangen, mits er plek is op de gevraagde dagen en tijden. Lukt dit niet, dan kan de noodopvang ook door het gastouderbureau worden verzorgd. De continuïteit van de opvang is hierbij het hoofddoel.
Pedagogische kwaliteit en coaching
De kwaliteit van de opvang wordt niet alleen bepaald door veiligheid, maar ook door de pedagogische inhoud. De wetgeving legt vier pedagogische doelen vast voor het veilig en verantwoord opvangen van kinderen. Gastouderbureaus moeten deze doelen opnemen in hun pedagogisch beleidsplan. De coaching die bureaus jaarlijks aanbieden, richt zich op het versterken van de pedagogische vaardigheden van de gastouder. Dit zorgt ervoor dat gastouders, ook in noodopvangsituaties, weten hoe zij moeten handelen vanuit deze pedagogische doelen.
Conclusie
Noodopvang door gastouders is een complexe aangelegenheid die strikte naleving van regelgeving en veiligheidsmaatregelen vereist. De wettelijke verankering van de kwaliteit van gastouderopvang, met inwerkingtreding per 1 juli 2026, biedt een duidelijk kader voor zowel reguliere als noodopvang. De focus ligt op het waarborgen van de veiligheid en gezondheid van kinderen, het handhaven van kleine groepen en het as van een pedagogisch verantwoorde omgeving.
De rol van het gastouderbureau is hierbij onmisbaar voor bemiddeling, coaching en het bewaken van de kwaliteit. Praktische maatregelen zoals een achterwachtregeling, zorgvuldige risico-inventarisatie en strikte hygiëneprotocollen zijn essentieel om een verantwoorde opvangomgeving te creëren. Ouders kunnen erop vertrouwen dat, mits de regels worden nageleefd, noodopvang door een gastouder een veilige en verantwoorde optie is.