De kinderopvang in Nederland staat aan de vooravond van ingrijpende veranderingen. Plannen van het kabinet om de opvang grotendeels of bijna gratis te maken, hebben een significant effect op alle vormen van opvang, waaronder de gastouderopvang. Deze ontwikkeling roept veel vragen op bij vraagouders, gastouders en gastouderbureaus over de financiële uitwerking, de administratieve afwikkeling en de toekomstbestendigheid van de sector. Hoewel de volledige invoering van gratis kinderopvang is uitgesteld, worden er nu al stappen gezet die de betaalbaarheid vergroten. Dit artikel analyseert de gevolgen van deze beleidswijzigingen exclusief op basis van de beschikbare informatie uit de geraadpleegde bronnen.
De kabinetsplannen: van kinderopvangtoeslag naar directe financiering
Het beleid rondom kinderopvang ondergaat een fundamentele herziening. In het regeerakkoord (2021-2025) werd aanvankelijk afgesproken om kinderopvang grotendeels gratis te maken, met een stapsgewijze verhoging van de overheidsbijdrage tot 95 procent. Deze plannen waren bedoeld voor werkende ouders. Een essentieel onderdeel van deze hervorming is de afschaffing van de kinderopvangtoeslag. In plaats van dat ouders zelf de toeslag aanvragen en ontvangen, zal de overheid kinderopvangorganisaties direct financieren.
Deze ombuiging van het systeem heeft verstrekkende gevolgen voor de administratieve lasten. Momenteel rust een deel van de administratie bij de vraagouders, die de uren moeten doorgeven aan de Belastingdienst om hun toeslag te ontvangen. In het nieuwe systeem zouden deze taken verschuiven naar de gastouderbureaus. Hoewel de volledige invoering van gratis kinderopvang is uitgesteld tot ten minste 2029, kondigde het kabinet al aan de kinderopvangtoeslag in 2026 flink te verhogen. Dit is een eerste stap richting bijna gratis kinderopvang binnen het huidige stelsel.
Financiële uitwerking voor vraagouders
De financiële gevolgen voor ouders zijn aanzienlijk. De plannen voorzien in een maximale vergoeding van 95 procent van de opvangkosten. Echter, de term 'gratis' of 'bijna gratis' moet genuanceerd worden. De vergoeding wordt berekend over het door de overheid vastgestelde maximale uurtarief. Als ouders kiezen voor opvang die duurder is dan dit maximumtarief, of als er sprake is van een eigen bijdrage bovenop het maximale uurtarief, zullen zij deze kosten zelf moeten betalen. Hierdoor blijft er voor ouders een eigen bijdrage bestaan, ook als het stelsel als 'gratis' wordt bestempeld.
In 2026 worden de maximum uurtarieven opnieuw vastgesteld en geïndexeerd. De nieuwe tarieven zijn: * Gastouderopvang: €8,49 per uur * Kinderopvang (dagopvang): €11,23 per uur * Buitenschoolse opvang (bso): €9,98 per uur
Deze tarieven vormen de basis voor de vergoeding. De vergoeding die ouders ontvangen, is afhankelijk van hun inkomen. In het huidige systeem geldt: hoe hoger het inkomen, hoe lager de opvangvergoeding (de kinderopvangtoeslag). In het nieuwe systeem van 2026 zullen gezinnen met een lager middeninkomen (tot ongeveer €55.000) tot wel 96 procent van hun opvangkosten vergoed krijgen. Ook gezinnen met een hoger inkomen zullen profiteren van een stijgende toeslag, waardoor kinderopvang toegankelijker wordt.
De rol en toekomst van gastouderbureaus
Gastouderopvang is, net als buitenschoolse opvang en dagopvang, een vorm van kinderopvang. Daarom vallen ook gastouders onder de nieuwe regelingen. De specifieke werkwijze van gastouderbureaus speelt hierbij een centrale rol.
De kassiersfunctie
Een uniek aspect van de gastouderopvang is de 'kassiersfunctie' van gastouderbureaus. Deze functie is cruciaal voor de financiële afwikkeling. In de huidige situatie werkt dit als volgt: 1. De gastouder geeft maandelijks aan het gastouderbureau door hoeveel uren de vraagouder heeft afgenomen. 2. Het gastouderbureau stuurt een factuur naar de vraagouders voor deze uren. 3. De vraagouders betalen deze factuur. 4. Na betaling maakt het gastouderbureau het verschuldigde bedrag over aan de gastouder. 5. De vraagouders ontvangen vervolgens de kinderopvangtoeslag van de Belastingdienst, waarmee ze een deel van de kosten terugkrijgen.
In het nieuwe stelsel, waarbij de kinderopvangtoeslag vervalt en de overheid rechtstreeks financiering verleent, zal deze kassiersfunctie een andere vorm krijgen. De verwachting is dat de kassiersfunctie behouden blijft, maar dat de overheid de vergoeding voortaan direct aan het gastouderbureau zal uitkeren. Het gastouderbureau zal dan de financiële afwikkeling verzorgen, zowel voor de overheid als voor de eventuele eigen bijdrage van de ouders. Dit vereist een aanpassing in de administratieve processen van de bureaus.
Onzekerheid over uitvoeringsinstantie
Een belangrijk aandachtspunt dat in de bronnen wordt genoemd, is de onzekerheid over de uitvoering. Het is nog niet bekend welke uitvoeringsinstantie verantwoordelijk zal zijn voor de nieuwe regelingen. Deze onduidelijkheid bemoeilijkt de voorbereidingen voor gastouderbureaus en andere opvangorganisaties.
Uitdagingen en zorgen in de sector
Hoewel de plannen positief worden onthaald door ouders en organisaties vanwege de kostenverlaging, zijn er ook aanzienlijke zorgen en nadelen geïdentificeerd.
Kwaliteitsbehoud
Een belangrijke zorg is de kwaliteit van de opvang. De Brancheorganisatie Kinderopvang vreest dat de kwaliteit verslechtert als kinderopvang gratis wordt. De gedachte hierachter is dat een sterke toename van de vraag en een eventuele druk op de kosten de ruimte voor kwaliteitsinvesteringen kan beperken. Om de gastouderopvang toekomstbestendig te maken, is een kwaliteitsimpuls nodig, wat extra investeringen vereist.
Kostendekkendheid en tarieven
Stichting Nysa, een branchevereniging voor gastouders, plaatst kanttekeningen bij de financiële uitwerking. Er is zorgen over de kostendekkendheid van de huidige maximale uurtarieven voor gastouderopvang. Hoewel de tarieven de afgelopen jaren licht zijn geïndexeerd, lopen ze volgens de bronnen behoorlijk uit de pas met de ConsumentenPrijsIndex (CPI). Als de maximale uurtarieven niet worden verhoogd om inflatie te compenseren, betekent dit dat de eigen bijdrage van ouders, die vastgesteld wordt op een percentage van het maximale uurtarief, in reële termen daalt. Gastouders krijgen dan minder betaald voor hun diensten, terwijl de kosten voor hen (zoals levensonderhoud) wel stijgen. Dit kan leiden tot een onrendabele situatie voor gastouders. De huidige maximale vergoeding voor gastouderopvang (€6,52 in 2022) lag aanzienlijk lager dan die voor dagopvang en bso, wat de kwetsbaarheid van het segment benadrukt. De nieuwe tarieven voor 2026 (€8,49) zijn een stap in de richting, maar de vraag blijft of dit voldoende is om stijgende kosten te dekken.
Toename van de vraag en tekorten
Meerdere bronnen verwachten een "rap toenemende vraag" of "grote toename" naar gastouderopvang zodra de kosten voor ouders dalen. Dit is opvallend omdat het aantal gastouderopvanglocaties landelijk gezien op dit moment juist afneemt. Er is al een tekort aan gastouders in sommige delen van Nederland, met een situatie waarin "meer vraag naar gastouderopvang is dan dat er gastouders zijn". De verwachte toename van de vraag zal deze tekorten verder opdrijven. Om aan de vraag te voldoen, zijn veel nieuwe gastouders nodig. Dit vereist een ommekeer in de trend van afnemende aantallen en een gerichte stimulans vanuit de overheid om gastouderschap aantrekkelijk te maken en te houden.
Administratieve verschuiving
De ombuiging van de administratieve lasten van (vraag)ouders naar gastouderbureaus wordt gezien als een effect van de nieuwe plannen. Waar vraagouders nu nog zelf de uren moeten doorgeven voor de toeslag, zullen de gastouderbureaus deze taak overnemen. Dit vergroot de administratieve druk op de bureaus, die al maandelijks opvanggegevens aan de overheid leveren. Het is de vraag of de huidige infrastructuur van gastouderbureaus deze extra administratie aankan zonder dat dit ten koste gaat van de efficiency of de kwaliteit van dienstverlening.
Conclusie
De plannen voor gratis en bijna gratis kinderopvang markeren een significante verschuiving in het Nederlandse kinderopvangstelsel, met specifieke en diepgaande gevolgen voor de gastouderopvang. De financiële lasten voor werkende ouders zullen aanzienlijk verlagen, wat de toegankelijkheid van opvang zal vergroten. De invoering van directe financiering en het behoud van de kassiersfunctie van gastouderbureaus zullen de administratieve processen hervormen.
Tegelijkertijd staan de sector voor uitdagingen. De vrees voor kwaliteitsverlies, de zorgen over de kostendekkendheid van maximale uurtarieven ten opzichte van de inflatie, en de verwachte explosieve toename van de vraag bij een al bestaand tekort aan gastouders, vormen een complex palet van problematiek. De onzekerheid over de uitvoeringsinstantie draagt hier niet aan bij. Om de kwaliteit van de gastouderopvang te waarborgen en de sector toekomstbestendig te maken, zijn naast financiële hervormingen ook investeringen en een duidelijk stimuleringsbeleid voor het aantrekken van nieuw personeel noodzakelijk. De stap naar bijna gratis kinderopvang in 2026 is een belangrijke ontwikkeling, maar de implementatie ervan vereist zorgvuldige afweging van de belangen van alle partijen in de keten.