De kinderopvangsector in Nederland maakt sinds juni 2020 gebruik van een zogenaamde beslisboom. Dit hulpmiddel is ontwikkeld in samenwerking met het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) en BOINK (Belangenvereniging van Ouders in de Kinderopvang) om leidsters, gastouders en andere professionals een gestructureerde methode te bieden voor het beoordelen van kinderen met verkoudheidsverschijnselen. Het doel van de beslisboom is om duidelijkheid te creëren over de vraag of een kind met klachten wel of niet naar de kinderopvang, gastouderopvang of school mag komen. De ontwikkeling van dit instrument is een reactie op de noodzaak om verspreiding van het COVID-19 virus tegen te gaan, terwijl tegelijkertijd de opvangcapaciteit zo optimaal mogelijk benut moet worden. De beslisboom ondergaat regelmatig updates om deze af te stemmen op de actuele regelgeving en inzichten rondom volksgezondheid. Het is derhalve van cruciaal belang dat professionals altijd de meest recente versie raadplegen en toepassen.
De relevantie van de beslisboom strekt zich uit over de gehele kinderopvang, inclusief dagopvang, gastouderopvang, buitenschoolse opvang (BSO) en noodopvang. Het hulpmiddel is bedoeld voor alle leeftijdsgroepen, hoewel er specifieke afwegingen zijn voor verschillende leeftijdscategorieën. De basisgedachte is dat een kind dat ziek is of koorts heeft, thuis moet blijven. Echter, bij neusverkoudheid, een veelvoorkomende klacht bij kinderen, is de grens vaak vaag. De beslisboom biedt hierin een duidelijk stappenplan. De betrokkenheid van autoriteiten zoals het RIVM en AJN Jeugdartsen Nederland bij de totstandkoming en actualisatie van de beslisboom onderstreept de wetenschappelijke en medische onderbouwing van het hulpmiddel. Hiermee wordt gepoogd om op een verantwoorde manier om te gaan met de gezondheid van kinderen en medewerkers.
De ontwikkeling en versiebeheer van de beslisboom
Sinds de introductie in juni 2020 heeft de beslisboom verschillende iteraties ondergaan. Aanvankelijk waren er aparte bomen voor verschillende leeftijdsgroepen, maar door beleidswijzigingen zijn deze geünificeerd. Een belangrijke wijziging vond plaats naar aanleiding van een besluit van minister Hugo de Jonge op 18 september, waarin de regels voor het toelaten van neusverkouden kinderen op de kinderopvang en in het basisonderwijs gelijk werden getrokken. Dit resulteerde in een beslisboom die geldt voor kinderen van 0 jaar t/m groep 8. De keuze voor de aanduiding "t/m groep 8" in plaats van "t/m 12 jaar" is bewust gemaakt om aan te geven dat de doelgroep specifiek kinderen in de kinderopvang en het basisonderwijs betreft.
De updates van de beslisboom zijn vaak het gevolg van nieuwe inzichten of aangepaste teststrategieën. Zo zijn er versies verschenen per 3 september 2020, 24 december 2021, en 31 januari 2022. Elke nieuwe versie bevat vaak verbeteringen en aanpassingen die betrekking hebben op zaken als het al dan niet noodzakelijk zijn van testen, de interpretatie van klachten, en de quarantaineregels. Het is essentieel dat organisaties en gastouders de datum van de beslisboom controleren om te verzekeren dat zij werken met de meest actuele procedure. De samenwerking met AJN Jeugdartsen Nederland zorgt ervoor dat de medische inhoud van de beslisboom up-to-date blijft. Ook voor kinderen vanaf 12 jaar en volwassenen zijn er specifieke versies van de beslisboom beschikbaar, die aansluiten bij de dan geldende maatregelen voor die leeftijdsgroepen.
Het verloop van de beslisboom: Een gestructureerde aanpak
De beslisboom is een visueel hulpmiddel dat bestaat uit een reeks vragen die leiden tot een eindoordeel. Het is van groot belang dat de gebruiker de gehele beslisboom doorloopt, beginnend bij de startvraag en de vragen volgt in de aangegeven volgorde. Het overslaan van vragen of het starten halverwege kan leiden tot onjuiste conclusies. De structuur is bedoeld om objectiviteit te waarborgen en emotionele afwegingen te minimaliseren.
De eerste cruciale vraag betreft de aard van de klachten. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen koorts en hoesten. Als een kind koorts heeft (vanaf 38 graden Celsius) of benauwd is, mag het kind niet naar de opvang. Ook als het kind korter dan 24 uur koortsvrij is, is toelating nog niet mogelijk. Pas na 24 uur koortsvrij en geen benauwdheid mag het kind weer naar de opvang. Als er sprake is van hoesten zonder koorts, volgt de beslisboom een andere route. Hierbij is het van belang of het hoesten nieuw is of dat het een bestaande (chronische) klacht betreft. Nieuw hoesten leidt tot een verdergaande analyse, terwijl bekend chronisch hoesten (zoals bij astma) onder voorwaarden geen belemmering hoeft te zijn.
Neusverkoudheid en de rol van testen
Een significant deel van de beslisboom is gewijd aan neusverkoudheid, oftewel loopneus en niezen. Dit is een veelvoorkomend symptoom waarbij de grens tussen een gewone verkoudheid en COVID-19 vaak moeilijk te trekken is. De beslisboom biedt hierin duidelijkheid door te differentiëren op basis van leeftijd en het al dan niet aanwezig zijn van andere symptomen.
Voor kinderen van 0 tot en met 3 jaar geldt dat zij met een loopneus of niezen vaak wel naar de kinderdagverblijf, peuteropvang of gastouder mogen, mits ze verder geen klachten hebben en de beslisboom dit aangeeft. De redenering hierachter is dat neusverkoudheid bij zeer jonge kinderen vaak voorkomt en niet direct hoeft te wijzen op een besmettelijke aandoening die opvang onmogelijk maakt, mits er geen sprake is van koorts of andere ernstige symptomen.
Voor kinderen van 4 jaar en ouder (inclusief de BSO en het basisonderwijs) is de procedure strenger. Een loopneus of niezen bij deze leeftijdsgroep kan, in combinatie met andere factoren, leiden tot een verplichte testplicht of quarantaine. Hier speelt de indeling in contactcategorieën een rol. Net als bij volwassenen wordt er onderscheid gemaakt tussen ‘nauwe contacten’ (categorie 2) en ‘overige contacten’ (categorie 3). Deze indeling is van invloed op de te volgen stappen in de beslisboom. Indien er sprake is van een besmetting in de directe omgeving (een huisgenoot), gelden vaak strengere regels. Een kind dat in contact is geweest met een besmet persoon mag in veel gevallen niet naar de opvang totdat er duidelijkheid is over de eigen gezondheidssituatie via testen.
De rol van testen is in de loop der tijd prominenter geworden. In de beslisboom wordt aangegeven wanneer testen dringend wordt geadviseerd of verplicht is. De ontwikkeling van zelftesten heeft hierin een nieuwe dynamiek gebracht. De beslisboom bevat specifieke blokken met informatie over wanneer getest moet worden en hoe om te gaan met de uitslag van een test. Een negatieve testuitslag kan, onder voorwaarden, betekenen dat het kind toch naar de opvang mag ondanks milde klachten, terwijl een positieve uitslag natuurlijk leidt tot isolatie. De beslisboom is te allen tijde leidend, maar het is goed om te beseffen dat deze is gebaseerd op de actuele teststrategie van het RIVM.
Specifieke scenario’s en uitzonderingen
Naast de algemene vragen over klachten, bevat de beslisboom aandacht voor specifieke scenario’s die de keuze voor toelating beïnvloeden. Een belangrijk scenario is het verblijf in een risicogebied. Als een kind (of een van de ouders/verzorgers) terugkomt uit een oranje of rood gebied, zoals gedefinieerd op www.nederlandwereldwijd.nl, dan moet het kind thuisblijven en zo snel mogelijk getest worden. Dit beleid is erop gericht om importbesmettingen via reizigers te voorkomen.
Een ander scenario betreft de immuniteit. Eerder in de pandemie speelde de vraag of iemand die al besmet was geweest en hersteld, nog in quarantaine moest na blootstelling. In versies van de beslisboom (zoals die van 24 december 2021) is vermeld dat immuniteit niet langer doorslaggevend is voor de quarantaineplicht. Dit wijzigde de uitkomst van de beslisboom voor herstelde personen. Echter, gezien de snelle ontwikkelingen in de pandemie en de daarmee samenhangende regelgeving, is het van belang om te beseffen dat deze informatie kan verouderen. De beslisboom moet worden gezien als een momentopname gebaseerd op de dan geldende richtlijnen.
Een kind dat bij een huisgenoot die besmet is met COVID-19, mag in beginsel niet naar de opvang. Dit is een strikte maatregel om verspreiding binnen de opvang te voorkomen. Uitzonderingen op deze regel zijn afhankelijk van de specifieke context en de inhoud van de actuele beslisboom, maar de algemene strekking is dat quarantaine voor nauwe contacten noodzakelijk is.
De impact op de praktijk van de gastouderopvang
Voor gastouders is de beslisboom een onmisbaar instrument. Gastouders werken vaak in kleinschalige settingen en hebben een directe band met de kinderen en hun ouders. De beslisboom biedt hen een objectieve maatstaf om beslissingen te nemen die soms ingewikkeld kunnen liggen, vooral wanneer ouders graag gebruik willen maken van opvang ondanks klachten. Door te verwijzen naar de beslisboom, die is opgesteld in samenwerking met het RIVM en BOINK, kan de gastouder een beslissing baseren op landelijk beleid in plaats van op persoonlijke inschatting.
De beslisboom is van toepassing op de dagopvang, gastouderopvang en noodopvang. Voor gastouders betekent dit dat zij zowel overdag als in de avonduren (indien van toepassing) de beslisboom moeten hanteren. De noodopvang, die in specifieke periodes (zoals tijdens schoolsluitingen rond kerst) werd aangeboden, valt ook onder deze regeling. De beslisboom zorgt ervoor dat gastouders weten welke kinderen zij kunnen opvangen zonder het risico op besmetting onnodig te verhogen. Dit is niet alleen belangrijk voor de gezondheid van het kind en de gastouder, maar ook voor eventuele andere kinderen die worden opgevangen.
De gastouder dient de beslisboom zorgvuldig te volgen. Dit houdt in dat bij binnenkomst van een kind de klachten systematisch worden geïnventariseerd. Indien een kind klachten heeft, moet de gastouder de beslisboom stap voor stap doorlopen. Als de uitkomst van de beslisboom is dat het kind niet mag worden opgevangen, dan moet de gastouder dit communiceren naar de ouder. Dit kan soms tot ongemakkelijke situaties leiden, maar de beslisboom is er juist om de gastouder hierin te ondersteunen. De eenheid in de beslisboom, die nu ook geldt voor het basisonderwijs, betekent dat de regels voor opvang en school gelijk zijn getrokken. Dit voorkomt verwarring bij ouders die kinderen hebben in verschillende leeftijdscategorieën of gebruikmaken van zowel school als opvang.
Samenwerking en communicatie
De effectiviteit van de beslisboom hangt niet alleen af van de juiste toepassing door professionals, maar ook van de samenwerking met en communicatie naar ouders. Het is aan te raden dat kinderopvangorganisaties en gastouders ouders informeren over het bestaan en het belang van de beslisboom. Door ouders vroegtijdig te wijzen op de regels, kan teleurstelling worden voorkomen. De beslisboom is een openbaar en transparant instrument; de link naar de beslisboom kan gedeeld worden met ouders zodat zij zelf ook kunnen zien welke afwegingen worden gemaakt.
De oproep van organisaties zoals BOINK is dan ook om met de vernieuwde beslisboom te gaan werken. Dit betekent niet alleen het downloaden van het juiste bestand, maar ook het implementeren van de werkwijze in de dagelijkse praktijk. Medewerkers en gastouders moeten bekend zijn met de vragen en de te volgen stappen. Regelmatige bijscholing of het bespreken van casuïstiek aan de hand van de beslisboom kan hierbij helpen. De beslisboom is dynamisch; hij past zich aan de situatie aan. Daarom is het van belang om op de hoogte te blijven van de nieuwste versies. De versie van 31 januari 2022 is een voorbeeld van een actuele versie, maar het is altijd raadzaam om te controleren of er inmiddels een nieuwere versie beschikbaar is gekomen.
Conclusie
De beslisboom voor de kinderopvang is een essentieel hulpmiddel ontstaan uit de noodzaak om tijdens de COVID-19 pandemie op een verantwoorde manier kinderen op te vangen. In samenwerking met het RIVM, BOINK en AJN Jeugdartsen is een gestandaardiseerd instrument ontwikkeld dat leiders en gastouders helpt bij de dagelijkse afweging over de toelating van kinderen met klachten. De ontwikkeling van de beslisboom laat zien dat het beleid zich voortdurend aanpast aan nieuwe inzichten en regelgeving, zoals de uniformering van de regels voor kinderdagverblijven en basisscholen.
Het correct doorlopen van de beslisboom, beginnend bij de startvraag, is cruciaal voor een betrouwbare uitkomst. De boom onderscheidt duidelijk tussen klachten zoals koorts, hoesten en neusverkoudheid, en maakt hierbij onderscheid op basis van leeftijd (0-3 jaar versus 4 jaar en ouder). De rol van testen is hierin geïntegreerd, evenals de impact van reizen naar risicogebieden en besmettingen in het huishouden.
Voor gastouders en andere professionals in de kinderopvang biedt de beslisboom een objectieve leidraad die de verantwoordelijkheid voor de volksgezondheid ondersteunt. Hoewel de situatie rondom infectieziekten dynamisch is, blijft de beslisboom een stabiel instrument om beslissingen te nemen. Het is aan de sector om deze tool actief te gebruiken en te blijven volgen voor updates. Alleen door een consistente toepassing van de beslisboom kan de kinderopvang een veilige omgeving blijven bieden voor kinderen en medewerkers.