Het beroep van gastouder is een essentieel onderdeel van de kinderopvang in Nederland. Veel ouders zijn afhankelijk van deze vorm van opvang om werk en gezin te combineren. Echter, om als professionele gastouder aan de slag te gaan, dient men te voldoen aan een uitgebreid stelsel van wettelijke eisen. Deze eisen zijn vastgelegd in de Wet kinderopvang en de Regeling kwaliteit gastouderbureaus, gastouders en voorzieningen voor gastouderopvang. Het doel van deze regelgeving is het waarborgen van de kwaliteit, veiligheid en gezondheid van de opvang voor kinderen. In dit artikel worden de belangrijkste vereisten uiteengezet op basis van de beschikbare informatie over de huidige en toekomstige regelgeving.
De basisvereisten: Leeftijd, Taal en Registratie
Om in aanmerking te komen voor registratie als gastouder, moeten aspirant-gastouders allereerst voldoen aan een aantal persoonlijke basisvoorwaarden. Een absolute vereiste is dat de gastouder de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt (Bronnen 1, 2, 3, 4, 6). Daarnaast is het van belang dat de gastouder de Nederlandse taal (of Friese taal) voldoende beheerst om effectief te kunnen communiceren met de kinderen, hun ouders en eventuele hulpverleners (Bron 6).
Een centraal element in de wetgeving is de inschrijving in het Landelijk Register Kinderopvang (LRK). Alleen gastouders die in dit register zijn opgenomen, mogen wettelijke kinderopvangtoeslag aanbieden. Dit register fungeert als een kwaliteitsgarantie voor ouders en overheid. Inschrijving in het LRK is mogelijk via een gastouderbureau dat eveneens geregistreerd staat in dit register (Bron 1, 4). Gastouders mingen zich bij maximaal twee gastouderbureaus inschrijven (Bron 5). Het is belangrijk op te merken dat een gastouder niet tegelijkertijd de houder (eigenaar) van het gastouderbureau mag zijn (Bron 4).
Veiligheid en Gezondheid: VOG en Gezondheidsverklaring
De veiligheid van het kind staat voorop. Om een verantwoorde opvangomgeving te garanderen, worden er strenge eisen gesteld aan de betrouwbaarheid en gezondheid van de gastouder en zijn of haar directe omgeving.
Verklaring Omtrent Gedrag (VOG)
Een onmisbaar document is de Verklaring Omtrent Gedrag (VOG). Deze verklaring toont aan dat de gastouder geen strafbaar verleden heeft dat risico’s oplevert voor kinderen. De VOG is specifiek bedoeld voor personen die werken met minderjarigen. De aanvraag verloopt via de gemeente (Bron 1).
De eisen rondom de VOG zijn streng. Niet alleen de gastouder zelf moet in het bezit zijn van een geldige VOG, maar ook alle volwassen huisgenoten (18 jaar en ouder) die wonen of werken op de locatie waar de opvang plaatsvindt, dienen een VOG te overleggen (Bron 2, 3, 4, 6). De VOG mag bij de start van de opvang niet ouder zijn dan 2 maanden (Bron 3, 6).
Gezondheidsverklaring en Personenregister
Naast de VOG is een gezondheidsverklaring vereist. Hiermee bevestigt de gastouder dat hij of zij lichamelijk en geestelijk in staat is om voor jonge kinderen te zorgen (Bron 1).
Alle volwassenen die werken of wonen op de opvanglocatie moeten bovendien ingeschreven staan in het Personenregister Kinderopvang (PRK) (Bron 2, 4). Dit register draagt bij aan de veiligheid door een overzicht te bieden van personen die actief zijn in de kinderopvang.
Diploma’s en Deskundigheid
Naast persoonlijke geschiktheid en betrouwbaarheid, worden er eisen gesteld aan de vakinhoudelijke deskundigheid van de gastouder.
Diploma-eisen
De wetgeving stelt een minimumniveau van deskundigheid vast. Veel bronnen verwijzen naar een diplomalijst. De basisvoorwaarde is het bezit van een diploma dat de deskundigheid aantoont op minimaal MBO-2 niveau. Een voorbeeld van een relevant diploma is "MBO-2 Helpende (Zorg en) Welzijn" (Bron 3). Ook het bezit van een certificaat 'Goed gastouderschap' (EVC) kan voldoende zijn om aan de kwalificatievereisten te voldoen (Bron 3).
Er bestaat een lijst met diploma’s die vrijstelling geven of als gelijkwaardig worden beschouwd. Voor gastouders met een buitenlands diploma afkomstig uit de EER of Zwitserland, geldt de verplichting om erkenning van het diploma aan te vragen (Bron 4). Indien een aspirant-gastouder nog niet voldoet aan de diplomavoorwaarde, maar wel over ruime oppaservaring beschikt, bestaat soms de mogelijkheid om een verkort opleidingstraject te volgen (Bron 7).
Kinder-EHBO
Een absolute vereiste voor de praktijk is het bezit van een geldig certificaat voor Eerste Hulp aan Kinderen (kinder-EHBO). Dit certificaat mag niet ouder zijn dan één jaar (Bron 3, 4, 6). Deze regel is er om te garanderen dat de gastouder actuele kennis heeft van levensreddende handelingen en eerste hulp bij ongevalletjes, wat essentieel is in een omgeving met jonge kinderen.
De Opvanglocatie: Veiligheid en Gezondheid
De locatie waar de opvang plaatsvindt, hetzij bij de gastouder thuis of bij de vraagouder, moet voldoen aan strikte veiligheids- en gezondheidseisen. Deze eisen worden gecontroleerd door de GGD.
Fysieke Veiligheid
De woning moet kindveilig zijn ingericht. Concreet houdt dit in dat er rookmelders aanwezig moeten zijn en dat de opvanglocatie rookvrij is (Bron 2, 6). Verder dienen trappen veilig te zijn, stopcontacten afgesloten te zijn en moet de inrichting over het algemeen veilig zijn voor kinderen (Bron 1).
Voor de allerkleinsten gelden extra eisen. Bij opvang van kinderen tot 1,5 jaar is een aparte slaapruimte vereist (Bron 2).
Gezonde Leefomgeving en Speelmogelijkheden
Naast fysieke veiligheid moet de omgeving ook gezond zijn. Binnen en buiten moeten voldoende speelmogelijkheden aanwezig zijn die zijn afgestemd op de leeftijd en het aantal kinderen dat wordt opgevangen (Bron 2). De GGD voert een inspectie uit voordat de opvang start om te controleren of aan al deze voorwaarden wordt voldaan (Bron 2, 6).
Groepsgrootte en Organisatorische Eisen
Er zijn wettelijke limieten gesteld aan het aantal kinderen dat een gastouder tegelijkertijd kan opvangen. Deze regels zijn er om de kwaliteit van de zorg en aandacht per kind te waarborgen.
Maximumaantallen
De regels variëren enigszins per bron, maar de strekking is consistent. Over het algemeen mag een gastouder maximaal 6 kinderen van 0 tot 12 jaar opvangen, inclusief eigen kinderen tot 10 jaar (Bron 1, 3, 6).
Er zijn specifieke regels voor de jongste groep: - Maximaal 2 kinderen van 0 tot 1 jaar (inclusief eigen kinderen) (Bron 2). - Bij opvang van kinderen van 0 tot 4 jaar geldt vaak een maximum van 5 kinderen, met een maximum van 2 kinderen jonger dan 1 jaar (Bron 2).
Achterwachtregeling
Bij grotere groepen is een achterwacht verplicht. De informatie hierover verschilt licht. Eén bron stelt dat een achterwacht verplicht is bij de opvang van meer dan 3 kinderen tegelijk (Bron 2). Een andere bron noemt de opvang vanaf 4 kinderen (inclusief eigen kinderen) als moment waarop een achterwacht geregeld moet zijn (Bron 6). De achterwacht kan inspringen bij onverwachte situaties, zoals ziekte of ongeval, of bij calamiteiten.
Pedagogische Kwaliteit en Toezicht
De kwaliteit van de opvang wordt niet alleen bepaald door veiligheid en groepsgrootte, maar ook door de pedagogische inhoud.
Pedagogisch Beleid
Gastouders dienen te werken volgens het pedagogisch beleidsplan van het gastouderbureau waarbij zij zijn aangesloten. Dit plan omvat onder andere de Meldcode Huiselijk geweld en kindermishandeling (Bron 4). Daarnaast is kennis van en handelen naar het protocol kindermishandeling vereist (Bron 6).
Toekomstige Veranderingen per 1 juli 2026
De wetgeving ondergaat per 1 juli 2026 een aantal wijzigingen om de kwaliteit verder te versterken. Nieuwe gastouders die na deze datum starten, moeten verplicht een pedagogisch onderdeel volgen voordat zij beginnen (Bron 5).
Verder worden er eisen gesteld aan permanente educatie. Gastouders dienen 7 uur scholing per jaar te volgen om op de hoogte te blijven van nieuwe ontwikkelingen. Deze uren mogen zelf worden ingevuld, mits ze relevant zijn voor het bieden van verantwoorde gastouderopvang. Daarnaast is er 3 uur per jaar pedagogische coaching via het gastouderbureau verplicht (Bron 5).
Een pedagogisch werkplan is eveneens een nieuwe vereiste. Hierin legt de gastouder uit hoe het beleidsplan van het bureau wordt uitgevoerd. Dit plan hoeft niet uitgebreid te zijn; een praatplaat of video is toegestaan. Ook de ontwikkeling van kinderen volgen moet hierin worden beschreven, wat bijvoorbeeld kan via een filmpje of collage (Bron 5).
Rol van het Gastouderbureau en GGD
Het gastouderbureau speelt een ondersteunende en controlerende rol. Het biedt vaak aanvullende scholing en begeleiding, helpt bij de registratie en voert risico-inventarisaties uit. Jaarlijks controleert het bureau de locatie, soms via onaangekondigde bezoeken (Bron 1, 6). De GGD is belast met de formele inspectie van de opvanglocatie voordat deze geregistreerd wordt in het LRK (Bron 2, 6).
Conclusie
Het worden van een gastouder in Nederland is een stap die zorgvuldigheid en voorbereiding vereist. De wettelijke eisen zijn erop gericht een veilige, gezonde en pedagogisch verantwoorde omgeving te creëren voor kinderen. De vereisten zijn divers: van persoonlijke geschiktheid (leeftijd, taal, VOG, gezondheid) en vakinhoudelijke kwalificaties (diploma, EHBO) tot fysieke veiligheid van de opvanglocatie en organisatorische regels rondom groepsgrootte. De komende jaren, met name vanaf 1 juli 2026, zal de nadruk nog meer komen te liggen op pedagogische kwaliteit door verplichte scholing en coaching. Aspirant-gastouders doen er verstandig aan zich goed te informeren via hun gastouderbureau en de actuele regelgeving te volgen om aan alle voorwaarden te voldoen.