Waterpokken, in de volksmond ook wel kinderziekte genoemd, is een zeer besmettelijke aandoening die vooral jonge kinderen treft. Het wordt veroorzaakt door het varicella-zoster-virus. Hoewel het in Nederland bijna onvermijdelijk lijkt voor kinderen die in de Europese helft van het land opgroeien, is het essentieel om de medische feiten, risico's en behandelmethoden nauwkeurig te kennen. Dit artikel biedt een uitgebreid overzicht van waterpokken, gebaseerd op medische richtlijnen en autoritatieve bronnen, bedoeld voor ouders, verzorgers en professionals in de kinderopvang.
Het verloop van de ziekte
Waterpokken begint meestal met algemene ziekteverschijnselen. Kinderen zijn vaak hangerig, voelen zich ziek en kunnen koorts ontwikkelen. Soms treden deze klachten op voordat de huiduitslag zichtbaar is. Na enkele dagen ontstaan er rode vlekjes op de huid, die beginnen op het hoofd of de romp. Deze vlekjes ontwikkelen zich tot jeukende blaasjes. De blaasjes verspreiden zich over het hele lichaam, inclusief het gezicht, de romp, de armen en benen, en kunnen ook in de mond, op de oogleden en tussen de haren voorkomen.
De blaasjes drogen na verloop van tijd in en vormen korstjes. De korstjes verdwijnen doorgaans binnen 1 tot 2 weken. De totale duur van de ziekte is ongeveer tien dagen. Een complicatie die kan optreden wanneer kinderen krabben aan de blaasjes, is een bacteriële infectie van de kapotte huid. In zeldzame, ernstigere gevallen kan waterpokken leiden tot complicaties zoals een longontsteking of hersenontsteking.
Besmettelijkheid en verspreiding
Het waterpokkenvirus is extreem besmettelijk. In West-Europa heeft 95% van de kinderen waterpokken gehad voor de leeftijd van twaalf jaar; in Nederland ligt dit percentage voor kinderen onder de 6 jaar zelfs boven de 95%. Het virus wordt overgedragen via hoesten en praten (druppeltjes), maar ook door direct contact met het vocht uit de blaasjes.
Een lastig aspect bij de bestrijding van waterpokken is dat een besmet persoon al besmettelijk is voordat de klachten beginnen. De besmettelijke periode start 48 uur voor het ontstaan van de vlekjes en eindigt pas wanneer het laatste blaasje is ingedroogd. Meestal is dit maximaal zeven dagen na het ontstaan van de blaasjes. Omdat het virus door de lucht verspreid kan worden, is het moeilijk om besmetting volledig te voorkomen, zelfs met goede hygiënemaatregelen zoals hoesten in een papieren zakdoekje en regelmatig handen wassen.
Behandeling en verlichting van klachten
Er bestaan geen medicijnen die waterpokken genezen of de loop van de ziekte versnellen. De behandeling is er daarom op gericht om de klachten, met name de jeuk, te verlichten en complicaties te voorkomen.
Topische behandelingen
Om de jeuk te verminderen, kunnen verschillende middelen op de huid worden gesmeerd. Deze zijn zonder recept verkrijgbaar bij de apotheek: - Zink-lotion (of zinkzalf): Dit wordt vaak aanbevolen om de jeuk te kalmeren. - Mentholgel: Ook dit kan verkoeling geven, maar het is belangrijk om op te letten dat mentholgel niet gebruikt mag worden bij kinderen jonger dan 2 jaar. De dampen kunnen gevaarlijk zijn als ze worden ingeademd. - Carbomeer-watergel: Een andere optie om de huid te verzachten.
Belangrijk is dat er nooit iets gesmeerd mag worden op open wondjes. Daarnaast is het cruciaal om kinderen te weerhouden van krabben. Een praktische maatregel is het kort houden van de nagels. Sommige bronnen suggereren het dragen van katoenen handschoentjes bij baby's en jonge kinderen om krabschade te minimaliseren.
Pijnstillers en koorts
Bij koorts en pijn kan paracetamol worden gegeven. Er is echter een belangrijke waarschuwing: geef geen ibuprofen bij waterpokken. Hoewel ibuprofen een ontstekingsremmende pijnstiller is die gebruikt kan worden bij diverse pijnsensaties en gewrichtsontstekingen, kan het bij waterpokken in zeer sommige gevallen ernstige huidproblemen veroorzaken.
Antivirale middelen
Over het algemeen is medische behandeling door een arts niet nodig. Antivirale medicijnen worden in de beschikbare bronnen niet genoemd als standaardbehandeling voor gezonde kinderen.
Vaccinatie en preventie
In Nederland is het waterpokkenvaccin sinds 2004 beschikbaar. De beschikbaarheid en vergoeding verschillen echter aanzienlijk per regio en situatie.
Rijksvaccinatieprogramma
In het Europese deel van Nederland maakt waterpokkenvaccinatie niet deel uit van het Rijksvaccinatieprogramma (RVP). De Gezondheidsraad acht dit niet nodig. Wel is het vaccin opgenomen in het programma voor de BES-eilanden (Bonaire, Sint-Eustatius en Saba).
Effectiviteit van het vaccin
Het vaccin is effectief, zowel bij eenmalige als bij herhaalde toediening. - Eenmalige vaccinatie: Biedt ongeveer 83% bescherming tegen waterpokken en 95% tot 100% bescherming tegen ernstig verlopende waterpokken. - Twee vaccinaties: Wanneer de vaccinatie wordt herhaald na 4 tot 8 weken, stijgt de effectiviteit naar ongeveer 95%. Onderzoek toont aan dat deze bescherming na 14 jaar nog steeds 90% bedraagt. Het is onbekend of een extra booster na deze twee prikken op termijn zinvol is.
Veiligheid en bijwerkingen
Het waterpokkenvaccin is uitgebreid onderzocht en veilig bevonden. Mogelijke bijwerkingen zijn koorts en milde lokale reacties zoals roodheid, pijn en zwelling op de prikplaats. In uitzonderlijke gevallen kunnen huidafwijkingen optreden die lijken op waterpokken. Er bestaat een zeer klein risico op transmissie van het vaccinvirus.
Kosten en vergoeding
Voor kinderen die niet tot een medische risicogroep behoren, is de vaccinatie in Nederland niet gratis. De prijzen variëren en de kosten lopen uiteen van ongeveer €50 tot €130 per prik, afhankelijk van de huisarts of het vaccinatiecentrum. Voor sommige medische risicogroepen wordt de vaccinatie wel vergoed. De keuze om te vaccineren is dus een persoonlijke afweging die met de (huis)arts, GGD of een vaccinatiecentrum kan worden besproken.
Risicogroepen
Hoewel waterpokken bij gezonde kinderen meestal een onschuldig verloop heeft, kan het ernstige gevolgen hebben voor specifieke groepen. Deze mensen moeten zoveel mogelijk uit de buurt blijven van iemand met waterpokken, mits ze zelf nog nooit de ziekte hebben gehad (immers, wie de ziekte heeft gehad, is levenslang beschermd). De volgende groepen lopen een verhoogd risico op ernstige complicaties: - Pasgeboren baby’s van moeders die kort voor of na de bevalling waterpokken hebben gekregen. - Te vroeg geboren baby’s. - Ongenoren baby’s in de baarmoeder van een moeder die tijdens de zwangerschap waterpokken heeft opgelopen. - Mensen met een verminderde afweer (immunocompetentie). - Mensen ouder dan 12 jaar die niet beschermd zijn tegen waterpokken, met name zwangeren.
Voor deze groepen kan de ziekte veel ernstiger verlopen, en is preventie of vroegtijdige medische interventie essentieel.
Waterpokken in de kinderopvang en school
Een veelgestelde vraag betreft de regels rondom de kinderopvang en school. In de meeste gevallen gelden er geen strikte isolatiemaatregelen voor kinderen die zich goed voelen. Over het algemeen mag een kind met waterpokken naar het kinderdagverblijf of school, tenzij het ziek is of koorts heeft. De redenering hierachter is dat de andere kinderen op de groep meestal al besmet zijn (geweest) of binnenkort zullen besmetten, aangezien waterpokken bijna onvermijdelijk is in de populatie.
In een ziekenhuisomgeving liggen de regels strikter. Wanneer een kind met waterpokken in het ziekenhuis wordt opgenomen, wordt het verpleegd op een eenpersoonskamer met onderdruk. De ramen en deuren moeten gesloten blijven om verspreiding naar andere patiënten, bezoekers en medewerkers die nog geen waterpokken hebben gehad, te voorkomen. Uit isolatie mag het kind pas zodra de blaasjes zijn ingedroogd en de arts akkoord geeft.
Specifieke aandachtspunten
Reizen
Indien er met een kind dat waterpokken heeft moet worden gevlogen, is het raadzaam om bij de luchtvaartmaatschappij te informeren naar de specifieke regels omtrent besmettelijke ziekten.
Verwarring met andere ziekten
De beschikbare bronnen bevatten ook informatie over andere pokkenvarianten, zoals 'mpox' (vroeger monkeypox). Mpox kan ook koorts en huidlaesies veroorzaken, maar deze zien er vaak anders uit (met donkere kernen) en werden in recente uitbraken vooral gediagnosticeerd bij specifieke risicogroepen. Hoewel de namen lijken, zijn het verschillende aandoeningen. Mpox is in Nederland een meldingsplichtige ziekte.
Strophulus
Er wordt melding gemaakt van een huidaandoening genaamd 'strophulus bullosa', waarbij blaasjes op de romp en extremiteiten kunnen ontstaan, vooral bij kinderen tussen de 2 en 8 jaar. Dit is echter een andere aandoening dan waterpokken (varicella), hoewel de verschijnselen enigszins overlappen.
Conclusie
Waterpokken is een veelvoorkomende en meest goedaardige kinderziekte die bijna elk kind in Nederland doorloopt. De ziekte kenmerkt zich door jeukende blaasjes die over het hele lichaam kunnen verschijnen en gaat vanzelf over binnen ongeveer tien dagen. Behandeling is symptomatisch en richt zich op het bestrijden van jeuk met middelen zoals zink-lotion en het voorkomen van krabben. Paracetamol kan gebruikt worden bij koorts, maar ibuprofen dient vermeden te worden.
Hoewel vaccinatie in Nederland niet standaard wordt aangeboden in het Rijksvaccinatieprogramma, is het wel beschikbaar en zeer effectief, vooral bij een tweedoseschema. Het is met name belangrijk om kwetsbare groepen, zoals pasgeborenen, zwangeren en mensen met een verminderde afweer, te beschermen tegen besmetting. Voor opvoeders en professionals in de kinderopvang is kennis van de besmettelijkheidsperiode (48 uur voor de uitslag tot het indrogen van de blaasjes) essentieel om verspreiding te beheersen, hoewel quarantaine op groepsniveau vaak niet nodig wordt geacht.