Inleiding
De kinderopvangsector in Nederland kent diverse arbeidsvormen voor professionals die kinderen opvangen. Binnen deze context is de gastouder een centrale figuur, die opvang aanbiedt, vaak in een huiselijke omgeving. De juridische en fiscale status van een gastouder is niet eenduidig en hangt af van de gekozen werkvorm. Uit de beschikbare gegevens blijkt dat gastouders kunnen werken als zelfstandig ondernemer, onder de regeling 'Dienstverlening aan huis', of in loondienst. Deze variatie in arbeidsrelaties heeft directe gevolgen voor de verantwoordelijkheden, de sociale zekerheid en het netto-inkomen van de gastouder. De informatie in dit artikel is gebaseerd op gegevens met betrekking tot de situatie in 2026, waarin de fiscale regelingen en tarieven een belangrijke rol spelen. Het is van belang dat gastouders en vraagouders zich bewust zijn van de implicaties van de gekozen constructie, mede in het licht van de voorwaarden voor het recht op kinderopvangtoeslag, waarbij de tussenkomst van een gastouderbureau verplicht blijft.
Arbeidsvormen voor gastouders
Gastouders hebben verschillende mogelijkheden om hun werkzaamheden vorm te geven. De keuze bepaalt in grote mate de mate van vrijheid, de verantwoordelijkheden en de fiscale positie.
Zelfstandig ondernemerschap
Een veelvoorkomende vorm is het werken als zelfstandig ondernemer. Gastouders die als zelfstandige opereren, bieden kinderopvang aan huis of in hun eigen woning. Hoewel inschrijving bij de Kamer van Koophandel (KvK) niet strikt noodzakelijk is om als zelfstandige te worden beschouwd, is het vaak fiscaal aantrekkelijk. Een KvK-inschrijving zorgt ervoor dat de gastouder minder belasting hoeft af te dragen. Er zijn echter voorwaarden verbonden aan het worden van een zelfstandige. De Belastingdienst eist onder andere dat de gastouder minimaal 1225 uur per jaar werkt en dat er geen gezagsverhouding bestaat tussen de gastouder en de ouders. Daarnaast mag er geen sprake zijn van doorbetaling bij vakantie of ziekte.
Als zelfstandig ondernemer draagt de gastouder volledige eigen verantwoordelijkheid voor de bedrijfsvoering. Dit omvat het aantrekken van klanten, het bepalen van eigen tarieven, het vaststellen van werktijden en het organiseren van het werk. Ook het regelen van verzekeringen, zoals een aansprakelijkheidsverzekering en eventueel een arbeidsongeschiktheidsverzekering of pensioenopbouw, rust op de gastouder. Verder dient de administratie bijgehouden te worden, inclusief contracten, ongevallenregistraties en de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. Gastouderbureaus kunnen hierbij ondersteuning bieden, maar de eindverantwoordelijkheid blijft bij de gastouder. Een specifiek voordeel voor zelfstandige gastouders is de vrijstelling van BTW.
Een variant op het zelfstandig ondernemerschap is het werken als freelancer. Hoewel de termen vaak door elkaar worden gebruikt, is het werk inhoudelijk hetzelfde. Het belangrijkste verschil zit in de fiscale voordelen die een ZZP-status met zich mee kan brengen, mits aan de gestelde voorwaarden wordt voldaan.
Regeling 'Dienstverlening aan huis'
'Dienstverlening aan huis' fungeert als een tussenvorm tussen loondienst en zelfstandig ondernemerschap. Deze regeling is vaak van toepassing wanneer de opvang bij het gezin meer dan vier dagen per week plaatsvindt, of wanneer de gastouder niet als zelfstandige wil of kan werken. Bij deze constructie is de gastouder in loondienst bij de vraagouder. De vraagouder treedt op als werkgever en heeft specifieke verplichtingen. Zo moet het wettelijk minimumloon worden betaald, dient er 8% vakantietoeslag te worden gegeven, en moet het loon worden doorbetaald bij vakantie (vier weken per jaar) en ziekte (70% van het loon gedurende zes weken).
De overheid heeft afspraken vastgelegd voor deze regeling, waaronder de maximale duur van de werkzaamheden: een gastouder mag maximaal drie dagen per week werken voor hetzelfde gezin. Hoewel de vraagouder de werkgever is, kan de administratieve afhandeling, zoals loonbelasting en premies, worden uitbesteed aan een payroll-bedrijf. Voor de gastouder zelf betekent deze vorm dat er geen sprake is van ondernemerschap voor de inkomstenbelasting; de inkomsten worden als loon beschouwd.
Loondienst
Een derde mogelijkheid is een dienstverband in loondienst. Hoewel de mogelijkheid bestaat om bij de vraagouder aan huis in loondienst te treden, valt dit onder de eerder genoemde regeling 'Dienstverlening aan huis'. Gastouderbureaus zelf bieden doorgaans geen loondienstverbanden aan. Wanneer een gastouder in loondienst is, is hij of zij verzekerd voor werknemersverzekeringen en uitkeringen, zoals de Ziektewet, WIA en WW. Dit biedt een hogere mate van sociale zekerheid in vergelijking met zelfstandig ondernemerschap.
Fiscale en financiële aspecten
De financiële situatie van een gastouder verschilt aanzienlijk per gekozen arbeidsvorm. Naast het bruto-inkomen zijn de belastingdruk en de aftrekposten bepalend voor het netto-inkomen.
Inkomstenbelasting en aftrekposten
De Belastingdienst onderscheidt drie mogelijkheden voor de aangifte van inkomsten: 1. In loondienst: De inkomsten en ingehouden loonheffing worden aangegeven bij 'Loon'. 2. Ondernemer: De inkomsten worden aangegeven als winst uit onderneming. 3. Niet in loondienst en geen ondernemer: De inkomsten worden aangegeven als resultaat uit overig werk.
Voor gastouders die als ondernemer worden aangemerkt, gelden fiscale voordelen zoals de startersaftrek. Een voorbeeldberekening op basis van een winst van €52.600 per jaar (inkomen minus aftrekposten) laat het verschil zien tussen de ondernemersstatus en de regeling 'Dienstverlening aan huis'.
Als ondernemer (met startersaftrek):
- Te betalen inkomstenbelasting en premie volksverzekeringen: €7.943 per jaar (€662 per maand).
- Bijdrage Zorgverzekeringswet: €2.154 per jaar (€180 per maand).
- Netto inkomen: €42.503 per jaar (€3.542 per maand).
Regeling 'Dienstverlening aan huis':
- Te betalen inkomstenbelasting en premie volksverzekeringen: €13.216 per jaar (€1.101 per maand).
- Bijdrage Zorgverzekeringswet: €2.798 per jaar (€233 per maand).
- Netto inkomen: €36.586 per jaar (€3.049 per maand).
Uit deze cijfers volgt dat het netto-inkomen voor een gastouder onder de regeling 'Dienstverlening aan huis' lager is dan wanneer hij of zij als ondernemer wordt aangemerkt. Echter, de regeling 'Dienstverlening aan huis' biedt betere randvoorwaarden, zoals recht op doorbetaalde vakantie en ziekte.
Tarieven
De hoogte van het inkomen is afhankelijk van de gehanteerde uurtarieven. Deze tarieven variëren op basis van de locatie van de opvang (eigen woning versus woning van de ouders) en de grootte van het gezin.
- Eigen woning: Het tarief ligt rond de €8,49 per uur per kind.
- Woning ouders: Het tarief ligt tussen de €17 en €25 per uur, afhankelijk van het gezin. In een specifiek voorbeeld wordt een tarief van €22,50 tot €30 per uur genoemd voor een gezin met 2 of 3 kinderen, zonder speciale zorg of begeleiding.
Gastouders die als zelfstandig ondernemer werken, bepalen hun eigen tarieven. Gastouderbureaus geven hier vaak een advies over. Het is gebruikelijk dat gastouders ongeveer een derde van hun salaris apart houden voor de belastingdienst, aangezien de inkomsten als bruto bedrag worden ontvangen en er eenmaal per jaar belastingaangifte moet worden gedaan.
Verzekeringen en sociale zekerheid
De sociale zekerheid is sterk afhankelijk van de arbeidsvorm. Gastouders in loondienst (via 'Dienstverlening aan huis') zijn verzekerd voor de Ziektewet, WIA en WW. Zelfstandig ondernemers zijn niet automatisch verzekerd en moeten zelf voorzieningen treffen, zoals een arbeidsongeschiktheidsverzekering of aansluiting bij een broodfonds.
Een constante factor voor alle gastouders is de noodzaak van een bedrijfsaansprakelijkheidsverzekering. Deze dekt schade die de gastouder kan toebrengen aan derden (zoals de kinderen of de ouders). De gemiddelde kosten voor deze verzekering liggen rond de €15 per maand. Afhankelijk van de situatie, zoals het gebruik van de auto tijdens de opvang, kunnen aanvullende verzekeringen nodig zijn, zoals een auto inzittendenverzekering.
Conclusie
De keuze voor een specifieke arbeidsvorm als gastouder is een beslissing met verstrekkende financiële en juridische consequenties. Zelfstandig ondernemerschap biedt meer vrijheid in het bepalen van tarieven en werktijden, en leidt tot een hoger netto-inkomen door fiscale voordelen en startersaftrek, mits aan de urencriteria en andere voorwaarden van de Belastingdienst wordt voldaan. De gastouder draagt echter alle verantwoordelijkheid voor de bedrijfsvoering, verzekeringen en administratie, en loopt een financieel risico bij ziekte of vakantie.
De regeling 'Dienstverlening aan huis' vormt een middenweg. Hoewel het netto-inkomen lager uitvalt door een hogere belastingdruk, biedt het de zekerheid van doorbetaling bij ziekte en vakantie. Bovendien rust de werkgeversverantwoordelijkheid, inclusief loonadministratie, bij de vraagouder of een payroll-bedrijf. Deze vorm is vaak geschikt voor opvang bij een gezin voor meer dan vier dagen per week.
Ongeacht de gekozen vorm is het essentieel dat de gastouder correcte afspraken vastlegt en voldoet aan de wettelijke eisen. De tussenkomst van een gastouderbureau blijft hierbij een vereiste om voor kinderopvangtoeslag in aanmerking te komen. Een zorgvuldige afweging tussen inkomen, zekerheid en eigen verantwoordelijkheid is bepalend voor het succes en de duurzaamheid van het gastouderwerk.